Sức khỏe chuyển hóa là gì và tại sao người gầy cũng có thể bị bệnh?

Một người trông hoàn toàn gầy gò, không có bệnh lý rõ ràng và nhận được cái gật đầu "ổn" từ bác sĩ, nhưng chỉ số HOMA-IR lại chạm mức 4,2. Sức khỏe chuyển hóa là thứ chúng ta hoàn toàn không thể đánh giá được qua cân nặng hay ngoại hình bên ngoài.

Mình hỏi thật nhé, có ai ở lứa tuổi tầm 35 đến 40, dáng người cân đối, không bệnh tật gì rõ ràng nhưng cứ đến tầm 2 hay 3 giờ chiều là hai mắt lại nặng trĩu xuống tại bàn làm việc không? Đây không phải là cơn buồn ngủ do thiếu giấc đêm qua, mà là hiện tượng sập nguồn sau bữa cơm trưa. Trạng thái này quen thuộc đến mức ai cũng nghĩ nó là bình thường, và trước đây mình cũng từng nghĩ như thế.

Mình quyết định đi xét nghiệm máu chỉ vì tò mò chứ không phải vì thấy cơ thể có bệnh. Chiều cao và cân nặng của mình hoàn toàn bình thường, không có mỡ thừa lộ ra ngoài, chế độ ăn cũng khá lành mạnh. Khi nhận kết quả, bác sĩ xem qua và bảo mọi thứ ổn. Nhưng khi mình mang số liệu về nhà, tự tính thêm chỉ số HOMA-IR thì kết quả ra tới 4,2, trong khi ngưỡng bình thường lý tưởng là dưới 1,7. Nghĩa là chỉ số của mình cao gấp hai lần rưỡi mức an toàn, dù nhìn trong gương, mình trông vẫn hết sức bình thường.

Đó là lý do mình muốn chia sẻ câu chuyện này. Sự nguy hiểm của sức khỏe chuyển hóa nằm ở chỗ nó không biểu hiện ra ngoại hình, nó âm thầm phá hủy từ bên trong.

Nghịch lý MONW: Khi cơ thể "béo phì" núp bóng thân hình gầy

Sức khỏe chuyển hóa bản chất là khả năng cơ thể xử lý đường, chất béo và năng lượng một cách hiệu quả. Nó không được đo bằng chiếc cân nhà bạn, mà được xác định qua 5 chỉ số gồm vòng bụng, triglyceride máu, HDL cholesterol, huyết áp và đường huyết lúc đói. Nếu có từ 3 trong 5 chỉ số này lệch khỏi ngưỡng an toàn, bạn đã mắc hội chứng chuyển hóa, bất kể cân nặng của bạn có chuẩn hay không.

Trong y khoa có một khái niệm gọi là MONW (Metabolically Obese Normal Weight), dịch thô là béo phì trao đổi chất ở người có cân nặng bình thường. Giới khoa học còn gọi nhóm người này bằng một cái tên trực quan hơn: TOFI (Thin Outside, Fat Inside), nghĩa là "Bên ngoài gầy gò, bên trong béo phì".

Tại sao mỡ nội tạng lại nguy hiểm hơn mỡ dưới da?

Chiếc cân thông thường chỉ đo được tổng trọng lượng, hoàn toàn "mù" trước việc trọng lượng đó là cơ, xương, nước hay mỡ. Ở những người có thể trạng MONW/TOFI, cơ thể bị lỗi lập trình trong việc chọn vị trí tích trữ chất béo. Họ có rất ít mỡ dưới da (loại mỡ có thể dùng tay véo được ở bắp tay, bắp chân), giúp duy trì vẻ ngoài thanh mảnh. Tuy nhiên, cơ thể lại đem toàn bộ lượng mỡ thừa nhét thẳng vào khoang bụng, bao bọc xung quanh các cơ quan quan trọng như gan, tụy, ruột và tim. Đây chính là mỡ nội tạng.

Nếu mỡ dưới da giống như một kho chứa năng lượng thụ động, thì mỡ nội tạng lại hoạt động rất mạnh như một tuyến nội tiết độc hại. Nó liên tục tiết ra các chất gây viêm vào máu, làm cơ thể bị kháng insulin, phá vỡ sự cân bằng hormone và âm thầm làm tổn thương mạch máu trong nhiều năm trước khi phát tác thành triệu chứng.

Mỡ nội tạng không tích tụ do bạn ăn nhiều chất béo, mà hình thành do đường huyết liên tục tăng cao từ tinh bột tinh chế và đường. Tuyến tụy phải bơm insulin liên tục để dọn dẹp lượng đường đó, cho đến khi các tế bào bắt đầu phớt lờ insulin, khiến toàn bộ hệ thống vận hành bị trục trặc.

Khi mình lần đầu xét nghiệm, đường huyết lúc đói là 5,9 mmol/L. Nếu nhìn riêng lẻ, các bác sĩ thường đánh giá là bình thường. Nhưng khi kết hợp cả insulin và glucose để tính chỉ số HOMA-IR, bức tranh thực tế lại hoàn toàn khác. Tuyến tụy của mình đang phải làm việc cật lực để bơm lượng insulin cao gấp gần 3 lần mức bình thường chỉ để duy trì được con số đường huyết trông có vẻ đẹp đẽ kia. Cái bẫy lớn nhất của người gầy mắc hội chứng MONW chính là "sự ảo tưởng về sức khỏe", khiến họ chủ quan, không được cảnh báo sớm và chỉ phát hiện ra khi bệnh đã chuyển biến nặng.

Những tín hiệu ngầm từ hệ chuyển hóa

Nếu bạn thường xuyên gặp phải các tình trạng sau, đó không phải là vấn đề về mặt ý chí, mà có thể là tín hiệu cảnh báo từ hệ chuyển hóa đang quá tải:

• Mệt mỏi, uể oải và buồn ngủ ngay sau bữa ăn trưa.
• Ngủ không sâu giấc, hay thức giấc giữa đêm dù ngủ đủ tiếng.
• Tích mỡ nhiều ở vùng bụng (bụng tròn, lỏng lẻo) trong khi tay chân gầy.
• Khó giảm cân hoặc giảm mỡ dù đã cố gắng ăn ít lại.
• Thèm đồ ngọt, trà sữa và tinh bột một cách liên tục, dai dẳng.

Cái hay là tất cả những điều này đều có thể kiểm tra được một cách chính xác qua số liệu máu. Mình có để một công cụ kiểm tra mức độ kháng insulin hoàn toàn miễn phí tại đây để bạn có thể tự đánh giá tình trạng của mình.

Hãy nhớ rằng một người nhìn hoàn toàn khỏe mạnh hôm nay có thể là bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 sau bốn năm nữa, không phải do số phận, mà vì họ đã không được cảnh báo sớm hơn để thay đổi.